Powrót do strony głównej

Władze

Cele i zadania

Historia

Jubileusz Kasy Mianowskiego

Program stypendialny

Publikacje

Stypendyści 1994-2006

Stypendyści w/g sponsorów i krajów pochodzenia

Statut

Jubileusz Kasy imienia Mianowskiego

1. Kasa pomocy dla osób pracujących na polu naukowym

Uczczenie Rektora Szkoły Głównej

We środę 22 stycznia 1879 r. (była to rocznica wybuchu Powstania Styczniowego) zebrała się w Warszawie grupa osób związanych ze zniesioną dziesięć lat wcześniej Szkołą Główną, aby się zastanowić nad sposobem i formą uczczenia pamięci jej rektora — Józefa Mianowskiego; zmarł on zaledwie parę tygodni wcześniej w Senigallii koło Ancony we Włoszech, gdzie spędził ostatnie lata swego życia.1 Inicjatorami byli dawni profesorowie i słuchacze Szkoły: Tytus Chałubiński, Konrad Dobrski, Władysław Holewiński i Filip Sulimierski.

Urodzony w 1804 r. na Humańszczyźnie w niezamożnej rodzinie szlacheckiej, wykształcony na Wydziale Medycznym Uniwersytetu w Wilnie, Józef Mianowski był tam od 1828 r. asystentem Jędrzeja Śniadeckiego, a także lekarzem wojskowym. Od 1831 r. wykładał w Wilnie fizjologię, w styczniu 1840 r. został profesorem. Od września 1840 r. był więziony przez ponad rok pod zarzutami politycznymi. W 1842 r. przeniósł się do Akademii Medyko-Chirurgicznej w Petersburgu, gdzie był także ordynatorem i kierownikiem klinik w II szpitalu wojsk lądowych oraz lekarzem dworu cesarskiego. Miał dużą praktykę medyczną i wpływy, pomagał Polakom. W 1860 r. nieoczekiwanie przeszedł na emeryturę i wyjechał do Włoch. Przybył do Warszawy w roku 1862, by objąć stanowisko profesora zwyczajnego i rektora Szkoły Głównej, które piastował przez wszystkie siedem lat jej istnienia (wybierany przez Senat na kolejne kadencje w r.1864 i 1867). W czasie powstania starał się studentów powstrzymywać, ale jednocześnie wspierał i krył tych, którzy wzięli w nim udział.

Po śmierci Mianowskiego pojawiła się lawina artykułów i wspomnień; odczuciom byłych studentów dał wyraz m.in. redaktor „Nowin” Aleksander Świętochowski, pisząc: nie ma może między wychowańcami Szkoły Głównej nikogo, kto by swego czcigodnego rektora nie wspominał z wdzięcznością, a dziś nie pożegnał westchnieniem. Mianowski w tej roli zyskał sobie wszystkie wawrzyny, jakie tylko moralny ojciec młodzieży może zyskać.2

Współcześni wiązali ze świeżo mianowanym rektorem także obawy — Ignacy Baranowski tak relacjonuje wrażenia z uroczystości inauguracyjnej Szkoły Głównej w dniu 25 listopada 1862 roku: Wszedł rektor Mianowski. Wieku lat około 60. Twarz miał ściągniętą, bez zarostu, cerę śniadą, ruch giętki, powiedziałbym dworski....Zaczął mówić. Wstęp mowy o charakterze urzędowym...wypowiedziany był głosem równym, jednostajnym. Powoli mówca się rozgrzewał. Głosem donioślejszym i już niemal drżącym ze wzruszenia rzucił słowa, które słuchacza ówczesnego wstrząsnąć musiały: „Oświatą nie tylko jaśnieją i zasługują się narody, ale się nią też z upadku dźwigają”. Siedzący obok mnie Natanson ścisnął mnie za rękę. Mianowski, ten dworak, który najlepszą część życia przeżył w stolicy państwa, a był lekarzem rodziny cesarskiej, tak pozornie zimny, mówił z ogniem świętym o przeszłości kraju, z poszanowaniem dla cywilizacji, dla nauki polskiej...Wychodzącego chwycił jeszcze w szatni i serdecznie uściskał Chałubiński, mówiąc: „a widzisz, Ignasiu”, słowa, które mi w owe czasy kilkakrotnie rzucił, mając na myśli moje obawy i wątpliwości, z którymi mu się zwierzyłem. I Chałubiński nie był od nich wolnym, ale w ową chwilę wszystkim one z myśli znikły.3

Po pierwszym zebraniu, odbyło się w 1879 roku jeszcze wiele następnych, liczba uczestników doszła do 45 osób4. Rozważano różne projekty, najdalej idącym było utworzenie towarzystwa naukowego i literackiego imienia Mianowskiego, o szerokim zakresie działania. Nie miało to szans na akceptację przez władze, myśl organizatorów kierowała się zatem stopniowo ku „towarzystwu pomocy naukowej”, trochę na wzór istniejącego od 1857 r. w zaborze pruskim Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wybrano 5-osobową komisję do pertraktacji z Petersburgiem i ostatecznie, po przeszło dwóch latach, powołana została instytucja o nazwie „Kasa pomocy dla osób pracujących na polu naukowym imienia D-ra Medycyny Józefa Mianowskiego”. Zatwierdzony (12 lipca 1881 r.) przez władze carskie statut („ustawa”) nowej instytucji w Królestwie przewidywał, że „członkowie założyciele” powinni w ciągu trzech miesięcy wnieść na rzecz Kasy nie mniej niż 5 000 rubli. Zebrano w terminie od wspomnianych już 45 osób rubli 6 750. Ponadto, wolno było wprowadzać dalszych członków założycieli - do końca 1882 roku doszło 20 osób, które wniosły kolejne 5 592 ruble i 70 kopiejek.

Funkcjonowanie Kasy Pomocy

Głównym organem nowej instytucji był Komitet Zarządzający; dla zapewnienia trwałego finansowania swojej działalności Kasa mogła mieć, oprócz wspomnianych już założycieli, członków honorowych (wnoszących składki roczne 100 rubli) i członków rzeczywistych, czyli zwyczajnych, których składka roczna wynosiła 5 rubli. Wolno było przyjmować wpłaty jednorazowe oraz zapisy, te ostatnie za zgodą odpowiednich władz (dawało się to wykorzystać do poszerzenia zakresu działalności — patrz niżej).

W kompetencji pierwotnych założycieli leżało powołanie pierwszego składu Komitetu Zarządzającego. Dokonano tego dnia 6 października 1881 roku, u Stanisława Kronenberga przy ul. Mazowieckiej 18. Wybory odbyły się według wstępnie przyjętego klucza: od każdego z czterech wydziałów Szkoły Głównej miało wejść dwóch wychowanków i jeden profesor, tak aby w 12-osobowym komitecie były reprezentowane wszystkie dziedziny nauk. Spośród profesorów weszli: Henryk Struve (Wydział Filologiczno-Historyczny), Tytus Chałubiński (Wydział Lekarski), Jakub Natanson (Wydział Matematyczno-Fizyczny), Władysław Holewiński (Wydział Prawniczy). Ponadto wybrano do Komitetu Kasy Piotra Chmielowskiego, Karola Deikego, Konrada Dobrskiego, Mścisława Godlewskiego, Stanisława Kronenberga, Henryka Sienkiewicza, Franciszka Śliwickiego, Filipa Sulimierskiego. Wybrane osoby powołały ze swego grona Tytusa Chałubińskiego na prezesa, Stanisława Kronenberga na wiceprezesa, Karola Deike na kasjera (skarbnika), Konrada Dobrskiego na sekretarza Komitetu. Warto może zwrócić uwagę, że Holewiński i Struve zostali po rozwiązaniu Szkoły Głównej profesorami utworzonego w jej miejsce Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, i byli nimi także wtedy, gdy powstawała Kasa Mianowskiego.5 Komitet Kasy był wybrany przez członków-założycieli tylko za pierwszym razem; później, po każdej dwuletniej kadencji, losowano cztery osoby które miały ustąpić oraz przeprowadzano wybory na zwolnione miejsca (można było wybrać tych samych członków). Był to mechanizm statutowy zapewniający funkcjonowanie Kasy „po wieczne czasy”, niezależnie od życia założycieli. Nie było tutaj — co później podnoszono — wpływu zewnętrznego, na przykład ze strony członków Kasy, zarówno honorowych jak rzeczywistych. Nie było także takiej możliwości, członkom nie było wolno się zbierać. Dla przejrzystości publicznej, Komitet Kasy ogłaszał natomiast, od samego początku, bardzo szczegółowe sprawozdania roczne.

Zakres działalności Kasy Pomocy

Kasa im. Mianowskiego nie mogła zastąpić istnienia Szkoły Głównej, ale kierowała się jej duchem; była też w ten sposób odbierana przez społeczeństwo: oto mamy znowu polską instytucję naukową. Formalnie, według statutu, Kasa była bardzo ograniczona, wolno było tylko przyznawać zapomogi i zbierać fundusze. Od początku jednak nie zamierzano poprzestawać na przyjmowaniu zgłoszeń o pomoc finansową takich tylko, które się pojawią. Myślano nadal o „towarzystwie popierania nauki”, do którego należeć by mogło analizowanie potrzeb i stymulowanie działań w ustalonych na tej podstawie kierunkach. Pisze Zygmunt Szweykowski, że utworzono przy Komitecie doradcze kółka naukowe, odpowiadające dawnym wydziałom Szkoły Głównej, by zastanawiały się nad swymi dziedzinami nauki i wysuwały odpowiednie propozycje, zwłaszcza wydawnicze. Statut nie przewidywał tworzenia doradczych kółek naukowych, w dodatku odpowiadających wydziałom Szkoły Głównej; dozwolone było natomiast powoływanie recenzentów - przyjęto zatem, że w kółkach doradczych gromadzą się recenzenci a priori, omawiający dzieła naukowe jeszcze zanim one powstały. Aby pozostawać w zgodzie ze statutem, dawano znać umówionym autorom, by złożyli prośby o wsparcie przez Kasę. W ten sposób, między innymi, doprowadzono do opracowania spisu chronologicznego do Bibliografii XIX wieku Estreichera (wydano go w Krakowie), oraz do powstania serii wydawniczych takich, jak „Biblioteka Matematyczno-Fizyczna” (inicjatywa Mariana Baranieckiego w 1882 r.) oraz „Biblioteka Filozoficzna” (inicjatywa Henryka Struvego w 1887 r.). Nauki medyczne miały już, wydawaną od 1867 roku „Bibliotekę Umiejętności Lekarskiej”, nauki prawne z inicjatywą tego rodzaju nie wystąpiły - być może odpowiednie kółko doradcze w ogóle nie zaczęło działać.

Komitet zbierał się często, by rozpatrywać prośby o subwencje, zapomogi i pożyczki. Potrzebne były recenzje osób kompetentnych w danej dyscyplinie naukowej; w Sprawozdaniu Kasy za rok 1882 czytamy: Jakkolwiek częstokroć, przeczytanie i ocena rękopismu nie małą przedstawiały pracę i referującego przyprawiały o znaczną stratę czasu — nie tylko Komitet nie doznał nigdy odmowy od osób do których się z prośbą swą zwracał, lecz otrzymywał nieraz tak gruntowne objaśnienia i krytyki, że takowe dla samych autorów, jako cenny przyczynek do traktowanego przedmiotu, służyć mogły. Z tego tytułu, Komitet składa uprzejme podziękowanie pp. M.A.Baranieckiemu, Feliksowi Berdau, Eugienijuszowi Dziewulskiemu, Karolowi Estrejcherowi, Henrykowi Hoyerowi, Karolowi Jurkiewiczowi, Władysławowi Kwietniewskiemu, Florjanowi Łągowskiemu, Stanisławowi Łagunie6, Adolfowi Pawińskiemu, Józefowi Słowikowskiemu, Bronisławowi Znatowiczowi (zachowano pisownię oryginału). Pieniędzy było mniej niż potrzeb — członek Komitetu Henryk Sienkiewicz pisał w Słowie:Komitet rozpatruje, członkowie dyskutują, zapalają do pięknych myśli, sami podnoszą projekta, gdy nagle w chwili zapadnięcia uchwały daje się słyszeć grobowy głos kasjera: Panowie! miejmy nadzieję, że to da się zrobić, ale dotychczas nie mamy pieniędzy.7

Widać już na tych przykładach, że nazwa „Kasa pomocy” była przykrywką dla szerszych zamierzeń, użytą by umożliwić zatwierdzenie przez władze carskie. Podobnie było z założonym w 1876 r. w Warszawie Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, które także w swoim działaniu poza pojęcie „muzeum” wykraczało. Trzeba przy tym wszystkim pamiętać, że Kasa działała pod obserwacją władz rosyjskich — po roku 1890 na niektóre posiedzenia Komitetu Kasy przychodził przedstawiciel policji oraz zażądano, by sprawozdania roczne Kasy były publikowane w dwóch językach (lata 1892-1905).

Szczegółowy opis prac i osiągnięć Kasy (do roku 1920) znaleźć można w cytowanym już opracowaniu Z. Szweykowskiego z roku 1932, a w dużym skrócie w rysie historycznym Kasy, opracowanym w roku 19928, a zamieszczonym także na niniejszej stronie internetowej. Opracowania te wskazują m.in., iż poczesne miejsce w działalności Kasy zajmowały własne bądź wspomagane wydawnictwa, że wspomnimy tu tylko Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (17 tomów w latach 1880-1902, pod redakcją F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego i in.), na tyle jeszcze użyteczny, że niedawno sporządzono jego współczesne wydanie na płycie CD9.

Środki finansowe

Zapewnienie Kasie środków finansowych musiało być początkowo wielką niewiadomą. Powstanie Kasy Mianowskiego było jednak dosyć dobrze rozpropagowane poprzez prasę i korespondencję (Komitet wysłał znaczną liczbę listów indywidualnych), skoro w pierwszym sprawozdaniu, obejmującym okres do końca grudnia 1882 r. czytamy, że Kasa ma — oprócz 65 teraz członków założycieli - 54 członków honorowych, którzy wnieśli nieco ponad 5 400 rubli oraz 635 członków rzeczywistych, z wkładem ponad 3 800 rubli (niektóre osoby wpłaciły więcej niż wynosiła składka). Otrzymano także ponad 4 000 rubli w 106 wpłatach jednorazowych (niektóre zbiorowe, od paru ofiarodawców). Pojawiły się pierwsze trzy zapisy testamentowe na rzecz Kasy. Znamienne jest, że zarówno członkowie honorowi i rzeczywiści Kasy, jak inni ofiarodawcy, pochodzili nie tylko z Warszawy i Królestwa. Duży był odzew zesłańców z 1863 roku; w samym Irkucku członkami Kasy Mianowskiego zostało 26 osób, wśród nich z wkładem 100 rubli Henryk Wohl, członek Komisji Skarbowej Rządu Narodowego i więzień Cytadeli. Ofiary jednorazowe można było przekazywać Kasie, ale można też było składać je w redakcjach niektórych gazet. W pierwszych dwóch latach były to „Gazeta Lekarska”, „Gazeta Warszawska”, „Kurier Warszawski”, „Prawda”, „Przegląd Tygodniowy”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Wiek”, „Wszechświat”. Dla ofiarodawców było to spore udogodnienie.

W latach 1881 i 1883 Kasa otrzymała dwa duże zapisy „skierowane”, to jest przeznaczone na określone przez ofiarodawcę cele; był to legat Jana Nepomucena Jaśkowskiego, 15000 rubli, odsetki od których przeznaczone były „na zapomogi dla osób odznaczających się w jakiejkolwiek gałęzi polskiego piśmiennictwa” (pierwszą osobą, która z tego skorzystała, była Maria Konopnicka), oraz dar Jakuba Natansona, 30000 rubli, od których dochód był przeznaczony na przyznawanie co cztery lata dwóch nagród naukowych — jednej w zakresie „nauk ścisłych”, drugiej w zakresie „nauk społecznych, filozoficznych, prawnych, historycznych lub tym podobnych”. Statut Kasy nie przewidywał ani wspierania działalności literackiej, ani też przyznawania nagród naukowych — przyjęto jednak interpretację, że skoro władze pozwoliły na przyjęcie tych zapisów, to zgodziły się również na określone przez darczyńców ich przeznaczenie.

Koszty własne Kasy były znikome. Członkowie Komitetu pracowali honorowo, lokal na biuro udostępnił u siebie za darmo Kronenberg, pomoc przy czynnościach kasowych i biurowych ofiarowali bezpłatnie, w pierwszych latach, adwokat przysięgły Bronisław Hoffman oraz urzędnik Drogi Żelaznej Nadwiślańskiej Antoni Kowalski (S. Kronenberg był w latach 1878-87 jej prezesem).

Ofiarność społeczna była kontynuowana: w roku 1883, od 4 nowych członków założycieli, 15 nowych członków honorowych, 795 członków rzeczywistych (w tym 161 nowych) oraz z wpłat jednorazowych wpłynęło ok. 7 500 rubli. Dla porównania, jeśli nie liczyć pierwotnego wkładu założycielskiego, w poprzednim okresie (do grudnia r. 1882) otrzymano ok. 18 800 rubli, zatem znacznie więcej. Musiało to być dla ówczesnego Komitetu Kasy Mianowskiego powodem do zatroskania. Starano się u władz parokrotnie o zgodę na ustanowienie „członków korespondentów”, którzy mogliby reprezentować Kasę Mianowskiego i werbować członków w miastach innych niż Warszawa; skutku te starania nie przyniosły. Niemniej jednak, ofiarność społeczna nie ustawała, lecz raczej rosła - dzięki wpłatom członkowskim, darowiznom i różnorakim zapisom w ciągu pierwszych 25 lat istnienia Kasy otrzymano tą drogą ok. 700 tysięcy rubli. Później niezwykle znaczący okazał się legat zmarłego w 1904 roku w Baku polskiego inżyniera Witolda Zglenickiego, który zapisał Kasie Mianowskiego dochody z położonej w Surachanach ropodajnej działki10. W latach 1906-10 były to sumy niewielkie, od r. 1911 bardzo znaczne — łącznie, do r. 1917, zapis Zglenickiego przyniósł blisko 1,8 miliona rubli. Do Warszawy dotarło z tego (do połowy 1915 r.) około 1,38 miliona, reszta pozostała na rachunku Kasy w petersburskim oddziale Banku Handlowego i przepadła.

W opublikowanym w „Nauce Polskiej” omówieniu działalności Kasy Mianowskiego, pióra Stanisława Michalskiego11, podane jest m.in. zestawienie dochodów i wydatków Kasy w poszczególnych latach okresu 1881-1919. W sumie wydano na popieranie nauki ok. 2 milionów rubli, w szczytowych latach 1913-19 były to sumy 160 — 230 tysięcy rubli rocznie, przeznaczane mniej więcej po połowie na cele i prace badawcze oraz na wydawnictwa naukowe. Było to więc znacznie więcej niż „pomoc dla osób pracujących na polu naukowym”, jak to ograniczał statut.

Dzięki swojej inicjatywie i posiadanym środkom stała się Kasa Mianowskiego — w końcu XIX i na początku XX wieku - bardzo silną i wpływową instytucją.

2. Kasa imienia Mianowskiego — Instytut Popierania Nauki

Ogólnokrajowa instytucja naukowa

Po opuszczeniu Warszawy przez Rosjan w czasie I wojny światowej, przestało być wiążące ograniczenie działalności Kasy do obszaru zaboru rosyjskiego, można także było myśleć o poszerzeniu zakresu jej inicjatyw. Jeszcze w roku 1914 powiększono Biuro Kasy o jedną osobę, która miała za zadanie bieżącą obsługę merytoryczną prac Komitetu. W listopadzie 1916 r. ukształtował się „Dział naukowy”, kierowany przez Stanisława Michalskiego. Za jego to głównie przyczyną, na przełomie roku 1916 i 1917 zwrócono się do uczonych polskich z całego kraju z prośbą o wypowiedź co do potrzeb nauki w zakresie instytucji naukowych oraz wydawnictw, przesyłając starannie przygotowany kwestionariusz. Otrzymane opracowania zebrano w książkę, która — datowana na rok 1918, a wydrukowana w sierpniu 1919 r. w nakładzie 1500 egzemplarzy — stała się pierwszym tomem rocznika Kasy Mianowskiego „Nauka Polska, jej potrzeby, organizacja i rozwój”. W roku 1919 przygotowano tom drugi, który objął dalsze opracowania na ten sam temat (wydrukowano go w kwietniu 1920 r.). Jednocześnie, już w roku 1917 zapowiadano zwołanie, pod auspicjami Kasy Mianowskiego, ogólnopolskiego Zjazdu Naukowego, dla którego zebrane i opublikowane referaty miały stać się materiałem wyjściowym. Datę ustalono w październiku 1919 r. na kwiecień roku 1920, nie wiele było czasu na organizację. Odbyty pod przewodnictwem Prezesa Kasy, Feliksa Kucharzewskiego, Zjazd Naukowy zgromadził ponad pięciuset uczestników, w tym kilkudziesięciu oficjalnych delegatów wyższych uczelni i innych instytucji naukowych, i dał rzetelną analizę stanu nauki w Polsce oraz jej potrzeb i perspektyw — tematyka ta dominuje także w kolejnych tomach wspomnianego rocznika Kasy (ostatni, XXV tom ukazał się w r. 1947, po wojennej przerwie).

W dniu 1 kwietnia 1920 roku, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych oraz Ministerstwo Oświaty zatwierdziły nowy statut Kasy Mianowskiego, który realizował idee wysuwane przy różnych okazjach już wcześniej, zmierzające m.in. do oparcia wyborów Komitetu Kasy na szerszej podstawie społecznej. Utworzono mianowicie Radę Naukową, złożoną z delegatów polskich uczelni i towarzystw (statut pozwalał na zaproszenie do 24 instytucji, ale na pierwszą dwuletnią kadencję tylko 12; liczby tej nie przekroczono także później), oraz członków Komitetu Kasy. Komitet był wybierany przez Radę Naukową (jego członkowie nie brali w tym akcie udziału) i liczył 12 osób, po połowie spośród przedstawicieli nauk humanistycznych i matematyczno-przyrodniczych. Członkowie Komitetu powoływani byli na trzyletnią kadencję, przewidziano podobną jak dawniej rotację: Co roku ustępuje po 2 członków z wydziału humanistycznego oraz matematyczno-przyrodniczego, według starszeństwa wyboru. Ustępujący mogą być powoływani na nowo12.

Rada Naukowa Kasy Mianowskiego miała także sprawować nadzór nad jej działalnością oraz wysuwać inicjatywy naukowe.

W pierwszym składzie Rady zasiedli jako delegaci dwunastu instytucji: Przemysław Dąbkowski (Związek Polskich Towarzystw Naukowych we Lwowie; po ustąpieniu prof. Dąbkowskiego delegatem Związku został Kazimierz Twardowski), Władysław Dziewulski (Uniwersytet Wileński), Alfred Halban (Uniwersytet Lwowski), Jan Karol Kochanowski (Towarzystwo Naukowe Warszawskie), Ignacy Mościcki (Politechnika Lwowska), Karol Pomianowski (Politechnika Warszawska), Heliodor Święcicki (Uniwersytet Poznański i Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk), Władysław Tatarkiewicz (Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie), Stanisław Józef Thugutt (Uniwersytet Warszawski), Wacław Tokarz (Uniwersytet Jagielloński), Kazimierz Żorawski (PAU). Można zauważyć, że były to w większości osoby znane w polskim świecie naukowym. Przewodniczącym Rady został w 1920 roku Kazimierz Żorawski, po nim Kazimierz Twardowski (1922-32), dalej Wojciech Świętosławski (1932-39 i 1951), Tadeusz Lehr-Spławiński (1947-48).

Pierwsze posiedzenie Rady Naukowej odbyło się 5 czerwca 1920 r. (przedstawiono na nim wspomniane już sprawozdanie Działu Naukowego oraz dane o odbytym Zjeździe), drugie 5 października tegoż roku. W 1921 roku kierownictwo Kasy sprawował już Komitet powołany przez Radę Naukową, w składzie: Karol Lutostański (prezes), Jan Zawidzki (wiceprezes), Alfons Klarner (sekretarz), Józef Natanson (skarbnik), oraz członkowie: Franciszek Bujak, Maksymilian Flaum, Feliks Kucharzewski, Władysław Mazurkiewicz, Stanisław Szober, Ludwik Szperl, Tadeusz Kotarbiński, Antoni Pułjanowski (do 4 VI), Józef Ujejski (od 4 VI). Warto wspomnieć, że dla znacznej większości tych osób była to kontynuacja wcześniejszego uczestnictwa w Komitecie (na przykład Karol Lutostański był członkiem Komitetu od r. 1912).

Nowy statut Kasy przewidywał następujące rodzaje jej członków:

• członkowie założyciele (z okresu założenia Kasy w r. 1881),
• członkowie honorowi (dawniejsi, którzy wnosili składkę 100 rb),
• członkowie zasłużeni honoris causa (godność nadawana przez Radę Naukową na wniosek Komitetu Kasy; do roku 1939 było to tylko 6 osób: Oswald Balzer, Antoni Osuchowski, Feliks Kucharzewski, Karol Lutostański, Stanisław Michalski, Kazimierz Twardowski),
• członkowie czynni (członkowie Komitetu, delegaci do Rady Naukowej oraz niehonorowani współpracownicy Kasy, do tej kategorii przyjęci),
• członkowie dożywotni (osoby lub instytucje, które wniosą ofiarę jednorazową w wysokości 25 składek rocznych),
• członkowie popierający (dawna kategoria członków rzeczywistych — osoby lub instytucje, które wnoszą składkę roczną; od połowy lat 1920. składka ta wynosiła 15 zł).

Schemat był w istocie prosty: członkiem czynnym była osoba, która sprawowała (nieodpłatnie) jakąś funkcję w Kasie, od członków popierających oczekiwano wnoszenia składek.

Dwunastoosobowy Komitet Kasy czuł się — pomimo istnienia Rady Naukowej — dosyć osamotniony w swojej działalności, skoro w Sprawozdaniu Kasy za rok 1922 czytamy: Mając na względzie ulepszenia w zakresie propagandy, Komitet wystąpił [do władz] o odpowiednią zmianę statutu, do którego wprowadzono, kategorję członków korespondentów. Warto przypomnieć, że o członkach korespondentach myślano już kilkadziesiąt lat wcześniej, mając na widoku cel bardzo podobny: poszerzenie grona osób, zabiegających o sprawę Kasy Mianowskiego w swoich środowiskach.

Już w następnym sprawozdaniu, za rok 1923, umieszczono zdanie: Szczególną pomoc okazywali Komitetowi członkowie korespondenci: prof. J. Bielecki, mec. W. Dobrzyński, Wł. Filewicz, W. Lichtarowicz, dr. A. Maciesza, prof. Mikułowski-Pomorski, prof. St. Moszczeński, J. Natanson, M.A. Przesmycki, M. Piekarski, Z. Sokolnicka, prof. W. Świętosławski, rej. A.-- Wasiutyński, K.Zaczek, Stefan Żeromski i inni. W tym samym sprawozdaniu widnieje pełna lista członków korespondentów — 60 osób. W następnym roku lista ta liczyła już osób 89; w drugiej połowie lat trzydziestych Kasa miała ok. 60 członków korespondentów, w tym paru zagranicznych. W tym samym czasie liczba członków popierających wynosiła ok. 320, w tym ok. 20 instytucji. Członków dożywotnich było ok. 250, ale pamiętajmy, że byli to darczyńcy jednorazowi; na przykład w roku 1938 przybył tylko jeden członek dożywotni. Liczby członków popierających podawane w pierwszych po roku 1920 sprawozdaniach Kasy były znacznie wyższe: w roku 1924 — 1757, w roku 1925 — 1420, w roku 1926 — 904, w roku 1927 — 483. Zmniejszenia te wskazują, że początkowo - z natury rzeczy - zapisano jako członków popierających wszystkich dotychczasowych członków rzeczywistych Kasy Mianowskiego. Weryfikacja nastąpiła zapewne na podstawie wnoszonych aktualnie składek.

Zakres działalności

Paragraf pierwszy nowego statutu brzmiał: Istniejąca od 1881 roku „Kasa pomocy dla osób pracujących na polu naukowem im. d-ra med. J. Mianowskiego” nosić będzie odtąd skróconą nazwę „Kasy imienia Mianowskiego”. „Kasa imienia Mianowskiego” (K.M.) ma na celu udzielać pomocy dla osób pracujących naukowo. Był to zatem nowy statut tej samej instytucji, istniała pełna ciągłość prawna. Wydaje się na pierwszy rzut oka zaskakujące, że cel działania Kasy nie został określony szerzej, niż w statucie z 1881 roku, pomimo że Kasa prowadziła już wtedy i zamierzała prowadzić nadal prace znacznie szersze. Najwidoczniej uznano, że sformułowanie „pomoc dla osób pracujących naukowo” jest pojemne i obejmuje zarówno pomoc o charakterze stypendialnym, jak działalność wydawniczą i wspieranie instytucji naukowych. Taki był w istocie zakres działalności Kasy Mianowskiego po 1920 roku, co spowodowało, że wkrótce — bo już w roku 1923 - do jej nazwy dodano człon o tym informujący: instytut popierania nauki.

Pośród instytucji naukowych wspieranych finansowo przez Kasę Mianowskiego po 1920 r. były m.in. Warszawski Instytut Filozoficzny, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Wilnie, Przemyślu, Towarzystwo Naukowe we Lwowie, Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Mikołaja Kopernika we Lwowie, Towarzystwo Naukowe Płockie, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Państwowy Instytut Geologiczny, Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego w Warszawie, Instytut Fizyki Teoretycznej w Poznaniu, Muzeum Narodowe w Warszawie — łącznie kilkadziesiąt towarzystw, pracowni, instytutów i muzeów. Była to niekiedy kontynuacja podobnych działań z okresu poprzedniego — cytowany już Stanisław Michalski podaje, że w przeszłości Kasa Mianowskiego podtrzymywała materialnie Warszawski Instytut Filozoficzny, kilka pracowni Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Instytut Psychologiczny w Warszawie, pracownie genetyczną w Morach i zootechniczną w Baniosze oraz inne placówki.

W latach 1920. i 1930. nie były to na ogół duże dotacje, np. Instytut Fizyki Teoretycznej w Poznaniu otrzymał 500 zł w roku 1925 i ponownie w r. 1926, Warszawski Instytut Filozoficzny 500 zł „na potrzeby ogólne” przez kilka kolejnych lat. Wiemy jednak z praktyki współczesnej, że nawet takie niewielkie wsparcie może łagodzić trudności codziennego funkcjonowania instytucji o społecznym charakterze.

Kasa im. Mianowskiego dawała także pożyczki, niekiedy dosyć znaczne — na przykład Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem otrzymało w 1930 roku do zwrotu w przyszłości sumę 126 000 złotych; decyzja ta mogła mieć pewien związek z pamięcią o pierwszym prezesie Kasy z roku 1881 — Tytusie Chałubińskim.

Kontynuowano przyznawanie zapomóg i stypendiów, a także przyznawanie — w trybie konkursowym — nagród za osiągnięcia naukowe; otrzymali je m.in. Stanisław Pigoń, Wojciech Świętosławski, Jan Dembowski.

Nie jest tutaj naszym celem relacjonowanie bogatej bardzo działalności wydawniczej Kasy Mianowskiego w okresie międzywojennym; podkreślić jednak należy, że była to często kontynuacja dzieł już wcześniej rozpoczętych, jak Słownik języka polskiego Jana Karłowicza, Adama Antoniego Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego, 8 tomów wydanych w latach 1900-1927.

W połowie lat dwudziestych Kasa Mianowskiego pozyskała obszerne pomieszczenia w Pałacu Staszica — znalazły tam miejsce biuro, biblioteka i księgarnia Kasy oraz składy jej wydawnictw. Od roku 1929 Kasa Mianowskiego miała własną drukarnię. W latach trzydziestych roczne nakłady wydawnictw własnych i dotowanych wynosiły ponad pół miliona egzemplarzy. Wydany w 1929 roku Katalog dzieł wydanych z zapomogi Kasy im. Mianowskiego w latach 1881-1929 podaje, że w tym okresie wydano prawie 700 tytułów, niektóre z nich wielotomowe — liczbę wydanych tomów szacować można na półtora tysiąca. Wiadomo13, że był opracowany (przez K. Budzyka) katalog rozumowany, to jest zawierający notki o treści dzieła, wszystkich wydawnictw Kasy od początku istnienia do końca lat trzydziestych; spłonął on w roku 1944.

Wydawnictwa były z pewnością dominantą działań Kasy Mianowskiego w okresie międzywojennym, istniał jednak także nurt o charakterze bezpośredniej działalności naukowej — w roku 1928 staraniem Stanisława Michalskiego powstało „Koło Naukoznawcze”. Zakres zainteresowań Koła był podobny do tematyki obejmowanej przez „Naukę Polską”, rozważano zagadnienia działalności badawczej i twórczej, organizacji instytucji naukowych, miejsca i znaczenia nauki w państwie i społeczeństwie. We wszystkich niemal tomach „Nauki Polskiej”, poczynając od tomu XI, znajdujemy sprawozdania Koła Naukoznawczego, mówiące o odbytych posiedzeniach, uczestnikach i tematyce dyskusji. W Kasie Mianowskiego opracowywano także i sukcesywnie publikowano bieżącą bibliografię naukoznawczą. Do nurtu naukoznawczego należy jeszcze wydawany od 1936 roku obcojęzyczny rocznik „Organon”, którego tom pierwszy otwierał artykuł programowy Marii i Stanisława Ossowskich, Nauka o nauce. W drugim wydanym przed wojną tomie znalazły się m.in. wypowiedzi kilkudziesięciu polskich i zagranicznych uczonych na temat organizacji zjazdów naukowych.

Karol Lutostański, profesor prawa cywilnego UW, był prezesem Kasy aż do swej śmierci w wyniku ran odniesionych w czasie oblężenia Warszawy w 1939 roku. Podobnie jak to było już wcześniej, ważną rolę w działalności Kasy Mianowskiego odgrywał kierownik Działu Naukowego Biura Kasy, inicjator wielu jej przedsięwzięć, Stanisław Michalski.

W roku 1931 minęło 50 lat od założenia Kasy Mianowskiego. Dnia 28 lutego 1932 roku odbyły się, na terenie Uniwersytetu Warszawskiego, uroczyste obchody z udziałem Prezydenta RP Ignacego Mościckiego (członka Rady Naukowej Kasy Mianowskiego w latach 1920-24), przedstawicieli rządu, sejmu, senatu i wielu innych oficjalnych gości. Po przemówieniach okolicznościowych odbył się wykład profesora Czesława Białobrzeskiego pod tytułem Nowe drogi współczesnego przyrodoznawstwa, a w godzinach wieczornych, w Pałacu Staszica, zebranie towarzyskie.

Finanse Kasy 1920-39

W latach międzywojennych nie zanikała ofiarność społeczna, czego najbardziej znanym przykładem jest otrzymany w 1922 r. dar od warszawskiego szewca i prawnika Stanisława Hiszpańskiego. Dwa budynki mieszkalne i rozległa parcela w Mlądzu koło Świdra stały się „Domem Kasy”, z czasem nazwanym żartobliwie „Mądralinem”. Ofiarodawca przeznaczył go dla wypoczynku pracowników naukowych, przy czym, według jego woli, mieli tam przebywać tylko mężczyźni. Już w 1922 roku skorzystało z tego domu 38 osób, w 1923 — osób 60, potem posiadłość była jeszcze przez Kasę rozbudowywana, stając się ważnym i niepowtarzalnym elementem życia naukowego nie tylko Warszawy14.

Napływały składki i dary pieniężne, ale zasadniczą rolę zaczęły pełnić subwencje państwowe: Kasa Mianowskiego została uznana za ważną dla kraju organizację naukową. Dla ilustracji sytuacji finansowej Kasy Mianowskiego w latach trzydziestych warto podać, że w roku 1935 wyniosły w złotych:
 

	dochody od zapisów i papierów wartościowych własnych	115 147, 62
	ofiary i subwencje różne	213 607, 61
	składki członkowskie	5 642, 00

Ważne są właśnie owe subwencje; pochodziły one z dwóch źródeł i wyniosły: od Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego 75 300,00 złotych, na następujące cele:
 

Słownik Języka Polskiego	30 000, 00
„Organon”	7 300, 00
zasiłek ogólny	38 000, 00

(z tego 16 106,37 zł wydano na administrację, 21 893,63 zł na zapomogi) oraz od Funduszu Kultury Narodowej 98 000,00 złotych, z przeznaczeniem na:
 

dział naukowy	32 000,00
„Naukę Polską”	30 000,00
wydatki administracyjne	33 000,00
stypendia	3 000,00

Wydatki administracyjne Kasy (nie licząc odrębnej administracji wydawniczej) wyniosły w roku 1935 złotych 50 959,83; były one zatem niemal w całości pokryte z subwencji budżetowych. Skromna jest bardzo na tle całości suma, pochodząca ze składek, znaczenie ich dla Kasy polegało jednak na czym innym — paręset osób wnoszących regularne wpłaty czuło się związanych z dziełem Kasy Mianowskiego, miało poczucie uczestnictwa, a Komitet i Rada Naukowa Kasy mogły w ich liczbie widzieć dowód uznania i poparcia społecznego.

Subwencje skarbu państwa dla Kasy Mianowskiego datują się od lat 1920., wówczas w trudno przeliczalnych milionach marek. Poczynając od roku 1927 sumy otrzymywane od Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego były znaczne, co wiązało się z powierzeniem Kasie konkretnych zadań, przede wszystkim wydawniczych. Subwencje Funduszu Kultury Narodowej otrzymywane były przez Kasę od roku 1932.

W okresie międzywojennym, wzorem lat dawniejszych, Kasa Mianowskiego publikowała co roku szczegółowe sprawozdanie ze swej działalności.

Wojna i okres powojenny (do 1951 roku)

W okresie drugiej wojny światowej obowiązki prezesa Kasy pełnił wiceprezes Maksymilian Tytus Huber i wraz z sekretarzem Komitetu Zygmuntem Szweykowskim czynili to, co było jeszcze możliwe. Po cichu sprzedawano wydawnictwa Kasy, a z przychodów dawano zasiłki i pożyczki pracownikom naukowym (nie tylko w Warszawie) oraz kończono druk rozpoczętych przed wojną wydawnictw. Komitet Kasy — byli to, oprócz Hubera i Szweykowskiego, Czesław Białobrzeski, Franciszek Czubalski, Stefan Kopeć (rozstrzelany w Palmirach w marcu 1941), Adam Krokiewicz, Wacław Miszewski, Wincenty Siemaszko (zmarł w czerwcu 1943), Ludwik Szperl (zmarł w kwietniu 1944) — zbierał się przynajmniej raz w miesiącu; oprócz omawiania spraw bieżących odbywano narady nad organizacją kultury naukowej po wojnie. Projektowano m.in. centralną instytucję do spraw fundacji i zapisów na cele naukowe oraz ogólnopolski komitet wydawniczy podręczników akademickich.

W czasie Powstania Warszawskiego i bezpośrednio po nim uległ zniszczeniu prawie cały majątek materialny Kasy. W maju 1945 r. opiekę nad tym, co zostało, objął profesor Tadeusz Manteuffel, działający jako kurator z ramienia Ministerstwa Oświaty; wyjednał on m.in. stały zasiłek miesięczny na działalność bieżącą. W sierpniu 1945 r. odbyło się pierwsze po wojnie posiedzenie Komitetu Kasy, we wrześniu wybrano na prezesa profesora UW Franciszka Czubalskiego. Rejestrowano straty, utrzymywano „Mądralin” i dwa mniejsze domy pracy twórczej, wydano kilka książek, przygotowano do druku XXV tom „Nauki Polskiej”, który ukazał się w roku 1947.

Pierwsze posiedzenie wznowionej po wojnie Rady Naukowej Kasy Mianowskiego (było w niej wówczas tylko 7 delegatów) odbyło się w czerwcu 1947 roku; wybrano profesora UJ Tadeusza Lehra-Spławińskiego na przewodniczącego Rady na następne dwulecie oraz postanowiono poszerzyć skład o delegatów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu, Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu M. Curie Skłodowskiej w Lublinie, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Polskiej Akademii Nauk Technicznych, w miejsce utraconych polskich instytucji ze Lwowa i Wilna. Odnowiono także skład Komitetu Kasy. Obszerny referat o wytycznych działalności Kasy na najbliższą przyszłość wygłosił Czesław Białobrzeski.

Wokół Kasy Mianowskiego gromadziły się jednak chmury; dał temu wyraz Henryk Jabłoński, pisząc w Robotniku15, że miejsca na instytucje w rodzaju Kasy imienia Mianowskiego, zwłaszcza po niedawnych doświadczeniach z jej wydawnictwami teoretycznymi, raczej w tej konstelacji nie widać (chodziło głównie o artykuły w XXV tomie „Nauki Polskiej”). Mając świadomość zagrożenia, Komitet Kasy Mianowskiego już w grudniu 1947 roku rozważał ewentualność połączenia się z Towarzystwem Naukowym Warszawskim; później, w roku 1949 powstała koncepcja upaństwowienia Kasy, polegającego na przekształceniu w instytut badań naukoznawczych, który byłby instytucją państwową. Propozycja ta nie doczekała się odpowiedzi ze strony Ministerstwa Oświaty, tak że w styczniu 1950 r. Komitet powrócił do idei połączenia Kasy Mianowskiego z TNW. Przeprowadzono rozmowy i prace przygotowawcze, a w styczniu 1951 r. zwrócono się do instytucji reprezentowanych w Radzie Naukowej o wyznaczenie aktualnych delegatów (było to 12 instytucji, 7 dawnych i 5 nowych; do Polskiej Akademii Nauk Technicznych nie pisano, bo po 1949 r. już nie istniała, KUL i Uniwersytet Łódzki delegatów nie wyznaczyły). Wreszcie, dnia 3 marca 1951 roku odbyło się posiedzenie Rady Naukowej, na którym — w obecności notariusza — podjęto jednomyślnie uchwałę o połączeniu Kasy Mianowskiego z Towarzystwem Naukowym Warszawskim16. Nadzieja, że TNW przetrwa, okazała się płonna: z końcem grudnia 1952 roku nastąpiła likwidacja Towarzystwa i przejęcie całego majątku, w tym dawnej własności Kasy Mianowskiego, przez Polską Akademię Nauk. Podstawą była uchwała Rady Ministrów nr 1149/52, podjęta w grudniu 1952 roku.

Ostatnie publikowane sprawozdanie Kasy Mianowskiego, obejmujące okres 1939-1948, ukazało się w roku 1949.

3. Ludzie Kasy 1881 - 1951

Kolejnymi prezesami Kasy, po Chałubińskim, byli Stanisław Kronenberg (1886-87), Ignacy Baranowski (1887-93), Antoni Okolski (1894-97), Henryk Struve (1898-1900 i 1902-03), Władysław Holewiński (1901 i 1904), Konrad Dobrski (1905-14), Feliks Kucharzewski (1915-20) oraz Karol Lutostański (1921-39).

Jak już wspomniano, po śmierci Karola Lutostańskiego w 1939 r. obowiązki prezesa przejął wiceprezes Maksymilian Tytus Huber; w sierpniu 1945 roku członkowie Komitetu sprzed wojny wybrali na prezesa Franciszka Czubalskiego. W grudniu 1947 r. prezesem został Stanisław Małkowski (prof. Czubalski został w tym roku rektorem Uniwersytetu Warszawskiego). W latach 1950-51 Komitetowi przewodniczył wybrany w 1947 roku wiceprezes Stanisław Ossowski, Stanisław Małkowski pozostawał członkiem Komitetu.

Podaliśmy już w tekście tego opracowania skład pierwszego Komitetu Kasy, powołanego przez członków-założycieli w roku 1881, pierwszy skład Komitetu powołany przez Radę Naukową w roku 1920, a powyżej wszystkich prezesów Kasy. Oprócz tych wymienionych już osób, członkami Komitetu Kasy Mianowskiego, do roku 1951 kiedy to przerwana została jej działalność, było wiele innych jeszcze postaci znanych w polskiej nauce i kulturze, jak Czesław Białobrzeski, Józef Brudziński, Bronisław Chlebowski, Ignacy Chrzanowski, Jan Domaszewski, Witold Doroszewski, Eugeniusz Dziewulski, Mścisław Godlewski, Henryk Hoyer sen., Maksymilian Tytus Huber, Jan Karol Kochanowski, Tadeusz Korzon, Zygmunt Kramsztyk, Adam Krokiewicz, Adam Antoni Kryński, Edward Lipiński, Tadeusz Manteuffel, Józef Natanson, Stanisław Ossowski, Stefan Pieńkowski, Jan Rutkowski, Bogdan Suchodolski, Stanisław Szober, Zygmunt Szweykowski, Wojciech Świętosławski, Władysław Tatarkiewicz, Czesław Witoszyński, Stefan Zaleski, Józef Zawadzki. Pełna lista członków Komitetu Kasy Mianowskiego w latach 1881-1951 podana jest w Załączniku nr 1.

Praca w Komitecie Kasy była zawsze pracą społeczną, nie otrzymywano honorariów. Była ona sporym obciążeniem, odbywano wiele posiedzeń Komitetu i jego komisji, przygotowywano opinie o napływających do Kasy wnioskach. Niemała jest liczba osób, które oddały Kasie dużą część swego życia: Konrad Dobrski 34 lata, Feliks Kucharzewski lat 32, Czesław Białobrzeski i Franciszek Czubalski po 30, Karol Deike i Karol Lutostański po 25, Bronisław Chlebowski i Mścisław Godlewski po 23, Józef Natanson i Henryk Struve po 22, Zygmunt Kramsztyk lat 21, Maksymilian Flaum lat 20.

Od roku 1920 działała Rada Naukowa Kasy Mianowskiego, pierwszy jej skład oraz kolejnych przewodniczących podaliśmy już wyżej. W różnym czasie między rokiem 1920 a 1951 delegatami instytucji naukowych do Rady Naukowej było ponadto wiele wybitnych i znanych osób, jak Stefan Ehrenkreutz, Władysław Heinrich, Maksymilian T. Huber, Mieczysław Konopacki, Julian Krzyżanowski, Zygmunt Lisowski, Maksymilian Matakiewicz, Mieczysław Michałowicz, Henryk Mościcki, Witold Nowicki, Wojciech Rubinowicz, Jan Rutkowski, Witold Staniewicz, Stefan Straszewicz, Zygmunt Wojciechowski, Stefan Zaleski, Konstanty Żórawski. W Załączniku nr 2 podano pełną listę członków Rady Naukowej Kasy Mianowskiego, delegowanych do niej przez instytucje naukowe w okresie 1920-51.

4. Kasa im. Józefa Mianowskiego — Fundacja Popierania Nauki

Odtworzenie po czterdziestu latach

Dopiero w roku 1991, w uwolnionej Polsce, Kasa Mianowskiego mogła zostać odtworzona, tym razem w formie fundacji. Inicjatorami byli młodzi pracownicy Instytutu Historii Nauki PAN, działający przy wsparciu zarówno Polskiej Akademii Nauk jak Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Założycielami prawnymi fundacji (akt notarialny z dnia 20 maja 1991 roku) zostali Andrzej Biernacki, Stefan Bratkowski, Piotr Hübner, Jerzy Kołodziejczak (w imieniu PAN), Barbara Kuźnicka, Jan Piskurewicz, Edward Potkowski (w imieniu TNW) i Leszek Zasztowt.

Struktura organizacyjna obecnej Kasy Mianowskiego jest zbliżona do przedwojennej: organem zarządzającym jest dziewięcioosobowy Komitet, powoływany przez Radę Naukową, która składa się z delegatów desygnowanych przez wybrane polskie uczelnie i korporacje naukowe. Komitet jest powoływany na trzyletnią kadencję, odstąpiono od dawnej zasady częściowego odnawiania w odstępach rocznych czy dwuletnich, jak to było dawniej. Członkowie Komitetu mogą być powoływani na kolejne kadencje bez ograniczenia ich liczby. Wybór prezesa, wiceprezesa, skarbnika i sekretarza dokonywany jest w gronie Komitetu.

Trzyletnią kadencję mają także członkowie Rady Naukowej, to jest delegaci zaproszonych do udziału w Radzie instytucji, liczba kadencji tej samej osoby ograniczona nie jest. Rada Naukowa nie tylko powołuje Komitet, ale także sprawuje nadzór nad działalnością merytoryczną Kasy, przez co staje się ona poddana w sposób ciągły kontroli i osądowi szerszego środowiska naukowego.

W pierwszym po odtworzeniu Kasy składzie Rady Naukowej zasiedli: Maciej Bossak (Politechnika Warszawska), Aleksander Gieysztor (Polska Akademia Nauk), Kazimierz Godłowski (Polska Akademia Umiejętności), Franciszek Kaczmarek (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu), Alicja Karłowska-Kamzowa (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk), Włodzimierz Kołos (Uniwersytet Warszawski), Zdzisław Libera (Towarzystwo Naukowe Warszawskie), Józef Łukaszewicz (Uniwersytet Wrocławski), Maria Pawlaczyk-Szpilowa (Politechnika Wrocławska), Michał Seweryński (Uniwersytet Łódzki), Piotr Strebeyko (Towarzystwo Naukowe Warszawskie), Andrzej Tomczak (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), Andrzej Wąsek (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), Jerzy Wyrozumski (Uniwersytet Jagielloński), Henryk Zimoń (Katolicki Uniwersytet Lubelski). Przewodniczącym Rady Naukowej został Włodzimierz Kołos; później funkcję tę pełnili Aleksander Gieysztor, Henryk Samsonowicz i Jerzy Wyrozumski (od roku 2001).

Komitet zarządzający Kasy Mianowskiego w pierwszej trzyletniej kadencji stanowili: Władysław Findeisen (prezes), Janusz Haman (wiceprezes), Leszek Zasztowt (sekretarz), Andrzej Biernacki (skarbnik) oraz członkowie Piotr Hübner, Jerzy Kołodziejczak, Barbara Kuźnicka, Jan Piskurewicz i Edward Potkowski.

Nowością organizacyjną w stosunku do roku 1920 stała się Rada Fundatorów, działająca jako rada nadzorcza dla fundacji; pierwszą przewodniczącą Rady została Barbara Kuźnicka, a w skład tego organu weszli ponadto: Andrzej Biernacki, Tadeusz Bielicki, Stefan Bratkowski, Ludwik Bura, Bohdan Ciszewski, Władysław Findeisen, Edward Hałoń, Janusz Haman, Piotr Hübner, Jerzy Kołodziejczak, Leszek Kuźnicki, Mirosław J. Mossakowski, Bogusław Niemirka, Jan Piskurewicz, Edward Potkowski, Monika Sękowska-Gluck, Andrzej Wyczański, Leszek Zasztowt, Saturnin Zawadzki (w pierwotnej wersji statutu wolno było łączyć funkcje w organach Kasy).

We wrześniu 2004 r. Kasa Mianowskiego, z odpowiednio dostosowanym statutem, została przez sąd rejestrowy uznana za organizację pożytku publicznego.

Zakres działania

Wraz z odrodzeniem Kasy zaczęto się zastanawiać, jakie w zmienionych warunkach należałoby przyjąć kierunki jej działalności. W pamięci z okresu międzywojennego utrwaliło się najbardziej wydawanie książek, w tym zwłaszcza monografii i podręczników; pozostały po nich ślady w katalogach oraz na ogół nieliczne egzemplarze w bibliotekach, a także wspomnienia osób niegdyś z dzieł tych korzystających. Pozostały także w pamięci stypendia, udzielane przez Kasę Mianowskiego młodym naukowcom na wyjazdy studialne za granicę (pomoc tego rodzaju wspominał m.in. Aleksander Gieysztor) oraz organizowana przez Kasę działalność naukoznawcza.

W realnej sytuacji lat 1991-1992, Kasa nie miała żadnych środków własnych; monografie i podręczniki akademickie miały utrwalonych wydawców, młodzi polscy naukowcy z powodzeniem sięgali po stypendia zagraniczne do instytucji takich jak British Council, Fundacja Humboldta i DAAD, Fundacja Fulbrighta, NSF i wiele innych, w różnych krajach Europy i Ameryki. Na tym właśnie tle powstała w Kasie Mianowskiego myśl, by podjąć w Polsce działania o podobnym charakterze: przyznawać stypendia na staże naukowe w Polsce osobom z zagranicy, zwłaszcza zaś z krajów Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie potrzeby i zainteresowanie wydawały się największe. Miało to być działanie podobne do programu Fundacji Humboldta, przy czym podobnie jak w tamtym przypadku nie chodziło tylko o wspomaganie badań naukowych — niemniej ważne było zbliżanie się i poznawanie osób i środowisk, w konsekwencji przełamywanie niechęci i stereotypów w stosunkach Polski z krajami takimi jak Ukraina, Litwa, Białoruś i Rosja.

Nowa idea znalazła uznanie w Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz w Fundacji im. Stefana Batorego; obie te organizacje przyznały Kasie Mianowskiego środki finansowe, co pozwoliło uruchomić program stypendialny na przełomie lat 1993/1994. Już w następnym roku program przybrał spore rozmiary (ok. 100 osób rocznie) i biegnie do dzisiaj, stając się dominantą działalności Kasy po jej restytucji — do roku 2006 włącznie udzielono prawie 1200 stypendiów. Poświęcone temu programowi odrębne opracowanie znaleźć można w tomie XVI „Nauki Polskiej”, wiele informacji podaje także niniejsza strona internetowa i roczniki „Nauki Polskiej” z lat 1994-2006.

Z braku środków, bogaty przedwojenny zakres działalności wydawniczej Kasy Mianowskiego praktycznie nie znalazł kontynuacji. Udaje się tylko wydawać - od roku 1992 — wspomniany już rocznik „Nauka Polska — jej potrzeby, organizacja i rozwój” oraz wspomagać publikacje nielicznych książek z zakresu nauki i kultury. Łącznie w latach 1994-2006 Kasa Mianowskiego dopomogła w wydaniu 30 pozycji książkowych, były w tym m.in.: Andrzej Śródka, Uczeni polscy XIX-XX wieku, tom I-V, Warszawa 1994-2002, Historia Europy Środkowo-Wschodniej, pod red. Jerzego Kłoczowskiego, Lublin 2000, Bronisław Żongołłowicz, Dzienniki 1930-1936, Warszawa 2004. Kasa Mianowskiego wspiera także wydawanie wznowionego rocznika obcojęzycznego „Organon”.

Poważnym przedsięwzięciem własnym było przygotowanie i wydanie w roku 2007 elektronicznej wersji 25 tomów rocznika „Nauka Polska” z lat 1918-47, na płycie DVD. Było to możliwe dzięki pomocy finansowej Polskiej Akademii Nauk i Narodowego Banku Polskiego; praca została wykonana w Bibliotece Głównej Politechniki Warszawskiej pod kierunkiem i przy znacznym udziale członka Komitetu Kasy Grzegorza Płoszajskiego.

Pomimo czynionych na początku prób nie udało się wznowić charakterystycznej dla przedwojennej Kasy Mianowskiego działalności w obszarze naukoznawstwa. Zajmują się tym obecnie inne instytucje, w szczególności Komitet Naukoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, który łączą z Kasą Mianowskiego związki personalne.

Finanse

Kasa Mianowskiego, będąca fundacją, nie ma wspierających ją i płacących składki członków. Widzieliśmy już zresztą na przykładzie przedwojennym, że ewentualne składki nie miałyby większego znaczenia w bilansie instytucji naukowej o szerokim zakresie prowadzonych działań. Pierwszym kapitałem Kasy był wkład członków Rady Fundatorów, Kasa korzystała także na początku bez opłat ze swego niewielkiego lokalu w Pałacu Staszica. Z biegiem lat, a zwłaszcza po uruchomieniu finansowanego przez sponsorów programu stypendialnego (przewiduje on pokrywanie związanych z programem wydatków administracyjnych), sytuacja finansowa Kasy stała się w miarę stabilna. Trzeba tu podkreślić, że Kasa otrzymuje darowizny od osób prywatnych; najbardziej znaczącym darczyńcą była dotąd Pani Janina Kulikowska z Nowego Jorku, długoletnia sekretarka Fundacji Kościuszkowskiej, która w latach 1995-2001 przekazała Kasie darowizny w łącznej wysokości ok. 30 000 dolarów. Kasa należy także do jej spadkobierców (Janina Kulikowska zmarła we wrześniu 2006 r.), wysokość zapisu nie jest jeszcze znana. Środki otrzymane od J. Kulikowskiej stworzyły odrębny fundusz „Drogomir”, obracany głównie na cele wydawnicze. Na wsparcie konkretnych pozycji książkowych Kasa otrzymuje także dotacje od Profesora Zbigniewa A. Kruszewskiego z El Paso w USA, w latach 2001-2004 było to łącznie 7 000 dolarów. Trzeba również wspomnieć, że Kasa Mianowskiego jest depozytariuszem Funduszu imienia Marii i Bohdana Suchodolskich, którego oprocentowanie jest przeznaczane na wydawnictwa z bliskiego im obszaru nauki.

Jak już było powiedziane, przedwojenny majątek Kasy Mianowskiego połączony został w roku 1951 z majątkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a następnie wraz z nim przeszedł na własność Polskiej Akademii Nauk. Dotyczyło to także praw majątkowych, wynikających z testamentu Witolda Zglenickiego, które — jak pamiętamy — były tak owocne w latach do pierwszej wojny światowej. Dzisiaj są one zapewne bez znaczenia, tym niemniej, na prośbę Komitetu Kasy oraz przy poparciu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Polska Akademia Nauk dokonała w lutym 2005 r. formalnej cesji tych praw na rzecz Kasy im. Józefa Mianowskiego — Fundacji Popierania Nauki.

Od roku 2005 Kasa otrzymuje wpłaty od sporej liczby osób prywatnych, w ramach przepisów o możliwości przekazywania organizacjom pożytku publicznego 1 % podatku od dochodów osób fizycznych. Są to środki szczególnie cenne, pozwalają bowiem — obok tego że są dowodami uznania dla działalności Kasy — pokrywać m.in. wydatki na wyposażenie w sprzęt biurowy i komputerowy.

Szczegółowe zestawienia przychodów i wydatków Kasy Mianowskiego są publikowane, wraz ze sprawozdaniami merytorycznymi, w kolejnych tomach rocznika „Nauka Polska”.

---

Załącznik nr 1

Członkowie Komitetu Kasy Mianowskiego 1881-1951 (gwiazdka przy nazwisku informuje, że biogram tej osoby można znaleźć w: Andrzej Śródka, Uczeni polscy XIX-XX stulecia, T. I-V, Warszawa 1998-2002)

• Dominik Anc 1916-18
• Władysław Andrychiewicz 1889-93
• Wacław Baehr* 1927-34
• Ignacy Baranowski* 1885-97 ( wiceprezes 1886-87, prezes 1887-93)
• Kazimierz Białaszewicz* 1934-37
• Czesław Białobrzeski* 1922-51
• Józef Brudziński* 1915-17
• Franciszek Bujak* 1919-22
• Tytus Chałubiński 1881-85 (prezes 1881-85)
• Adam Chełmoński 1903-09
• Bronisław Chlebowski* 1896-1918 (wiceprezes 1915-18)
• Piotr Chmielowski* 1881-96 (wiceprezes 1892-96)
• Ignacy Chrzanowski* 1896-1909
• Zygmunt Chrzanowski 1932-35 (skarbnik 1932-35)
• Franciszek Czubalski* 1922-51 (sekretarz 1925-26, prezes 1945-47)
• Karol Deike 1881-1906 (skarbnik 1881-1906)
• Jan Dmochowski 1922-24 (skarbnik 1922-24)
• Antoni B. Dobrowolski* 1924-25
• Konrad Dobrski 1881-1914 (sekretarz 1881-93, wiceprezes 1900-1904, prezes 1905-14)
• Jan Domaszewski* 1897-1914 (wiceprezes 1905-14)
• Witold Doroszewski* 1929-36 (sekretarz 1929-36)
• Jan Drewnowski 1947-51 (skarbnik 1947-51)
• Karol Dunin* 1902-13
• Eugeniusz Dziewulski 1885-89
• Józef Eismond* 1908-09
• Maksymilian Flaum 1902-21
• Mścisław Godlewski 1881-1903
• Henryk Goldberg 1910-11
• Władysław Gosiewski* 1891-95
• Stefan Holewiński 1914-17 (sekretarz 1914-17)
• Władysław Holewiński* 1881-89,1897-1902,1904 (wiceprezes 1889, prezes 1901,1904)
• Henryk Hoyer* sen. 1897-99
• Maksymilian Tytus Huber* 1934-44 (wiceprezes 1936-44)
• August Iwański 1922-23
• Jan Jakubowski 1922-36
• Witold Kamieniecki* 1916-20
• Walenty Kamocki* 1899-1907
• Wiktor Kemula* 1947-51
• Alfons Klarner 1921-23 (sekretarz 1921-22)
• Jan Karol Kochanowski* 1900-01, 1915
• Henryk Konic* 1905-11, 1913-17
• Stefan Kopeć* 1939-41
• Józef Korzeniowski* 1920-21
• Tadeusz Korzon* 1893-97, 1903-09
• Tadeusz Kotarbiński* 1920-25, 1927-34
• Roman Kozłowski* 1950-51
• Zygmunt Kramsztyk 1883-1903
• Adam Krokiewicz* 1934-47 (sekretarz 1936-38)
• Stanisław Kronenberg 1881-89 (wiceprezes 1881-86, prezes 1886-87)
• Adam Antoni Kryński* 1884-96
• Władysław Kwietniewski 1885-91
• Feliks Kucharzewski* 1895-1926 (sekretarz 1897-1913, prezes 1915-20)
• Wiktor Leśniewski 1945-47 (skarbnik 1945-47)
• Bogusław Leśnodorski* 1950-51
• Stanisław Libicki 1894-97 (sekretarz 1894-96)
• Edward Lipiński* 1948-51
• Karol Lutostański* 1912-14, 1918-39 (prezes 1921-39)
• Stanisław Małkowski* 1945-51 (prezes 1947-49)
• Tadeusz Manteuffel* 1945-51 (sekretarz 1945-48)
• Bolesław Markowski 1927-31 (skarbnik 1927-31)
• Ignacy Matuszewski 1935-39 (skarbnik 1935-39)
• Władysław Mazurkiewicz 1918-22
• Zdzisław Mączeński* 1945-48
• Stanisław Michalski 1945-47
• Wacław Miszewski 1939-45
• Józef Morozewicz* 1927-34
• Jakub Natanson 1881-84
• Józef Natanson 1897-1901, 1906-22 (skarbnik 1906-22)
• Antoni Okolski 1889-97 (prezes 1894-97)
• Stanisław Ossowski* 1947-51 (wiceprezes 1947-51)
• Józef Pawiński* 1910-17
• Stefan Pieńkowski* 1947-51
• Bolesław Pohorecki 1925-26
• Antoni Ponikowski 1924-26
• Wiktor Jan Porzeziński* 1923-29 (wiceprezes 1927-29)
• Zenon Przesmycki 1918-19
• Franciszek Pułaski* 1910-14
• Antoni Pułjanowski 1918-21
• Wojciech Przybyłowicz 1948-51 (sekretarz 1948-51)
• Jan Rutkowski* 1918-19
• Wincenty Siemaszko* 1938-43
• Henryk Sienkiewicz 1981-83
• Kazimierz Sławiński 1910-13
• Stanisław Staniszewski 1922-23
• Henryk Struve* 1881-92, 1897-1900, 1902-03 (wiceprezes 1890-92, prezes 1898-1900, 1902-03)
• Bogdan Suchodolski* 1936-38
• Filip Sulimierski 1881-85
• Stanisław Szober* 1919-22, 1937 (sekretarz 1920-21)
• Ludwik Szperl* 1914-25, 1932-44 (wiceprezes 1922-25)
• Zygmunt Szweykowski* 1936-45 (sekretarz 1939-44)
• Franciszek Śliwicki 1881-83
• Antoni Ślósarski 1889-97
• Wojciech Świętosławski* 1925-27
• Władysław Tatarkiewicz* 1915-20
• Józef Ujejski* 1921-36 (sekretarz 1923-25, 1927-29, wiceprezes 1929-36)
• Czesław Witoszyński* 1927-34
• Tadeusz Wojno* 1935-38
• Władysław Wróblewski 1945-47
• Bogdan Zaborski 1939 (nie objął urzędowania)
• Jan Zaleski* 1927-32
• Stefan Zaleski* 1945-47 (wiceprezes 1945-47)
• Józef Zawadzki* 1945-47
• Jan Zawidzki* 1918-22 (wiceprezes 1919-22)
• Kazimierz Żorawski* 1925-26 (wiceprezes 1925-26)

Załącznik nr 2

Rada Naukowa 1920-51, członkowie-delegaci instytucji naukowych (gwiazdka przy nazwisku informuje, że biogram tej osoby można znaleźć w: Andrzej Śródka, Uczeni polscy XIX-XX stulecia, t. I-V, Warszawa 1998-2004)

• Kazimierz Chodynicki* 1926-29, Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie
• Władysław Czapliński* 1951, Uniwersytet i Politechnika we Wrocławiu
• Zygmunt Czerny 1951, UMK w Toruniu
• Przemysław Dąbkowski* 1920, Związek Pol. Tow. Naukowych we Lwowie
• Bronisław Dembiński* 1924-25, PTPN
• Władysław Dziewulski* 1920-22, USB w Wilnie
• Stefan Ehrenkreutz* 1923-39, USB w Wilnie
• Adam Fischer 1936-39, UJK we Lwowie
• Alfred Halban 1920-23, UJK we Lwowie
• Leon Halban 1951, UMCS w Lublinie
• Władysław Heinrich* 1925-35, UJ
• Jan Hirschler* 1932-39, Związek Pol. Tow. Naukowych we Lwowie
• Maksymilian Tytus Huber* 1925-27, Politechnika Lwowska
• Antoni Jakubski 1928-35, PTPN
• Jan Karol Kochanowski-Korwin* 1920-25, TNW
• Mieczysław Konopacki* 1926-39, TNW
• Franciszek Krzyształowicz* 1926-31, UW
• Julian Krzyżanowski* 1947-48, TNW
• Tadeusz Lehr-Spławiński* 1936-39, 1947-48, 1951, UJ (przewodniczący Rady 1947-48)
• Zygmunt Lisowski* 1936-39, PTPN
• Maksymilian Matakiewicz* 1934-39, Politechnika Lwowska
• Mieczysław Michałowicz* 1932-39, UW
• Henryk Mościcki* 1922-25, Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie (sekretarz Rady 1922-23)
• Ignacy Mościcki* 1920-24, Politechnika Lwowska
• Witold Nowicki* 1924-35, UJK we Lwowie
• Karol Pomianowski* 1920-22, Politechnika Warszawska (sekretarz Rady 1920-21)
• Gustaw Przychocki* 1934-36, TNW
• Franciszek Pułaski* 1924-25, TNW
• Wojciech Rubinowicz* 1947-48, 1951, UW
• Jan Rutkowski* 1926-39, 1947-48, Uniwersytet Poznański; 1926-27 także PTPN
• Jan Sajdak* 1922-25, Uniwersytet Poznański
• Michał Siedlecki* 1922-24, UJ
• Witold Staniewicz, 1930-39, Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie
• Kazimierz Stołyhwo* 1923, TNW
• Włodzimierz Stożek 1930-34, Politechnika Lwowska
• Stefan Straszewicz* 1947-48, 1951, Politechnika Warszawska (sekretarz Rady 1947-48, 1951)
• Jerzy Suszko* 1951, PTPN
• Dezydery Szymkiewicz* 1928-29, Politechnika Lwowska
• Heliodor Święcicki 1920-23, Uniwersytet Poznański i PTPN
• Wojciech Świętosławski* 1930-39, 1947-48, 1951, PAU (przewodniczący Rady 1932-39, 1951)
• Władysław Tatarkiewicz* 1920-21, Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie
• Stanisław Józef Thugutt* 1920-23, UW; 1937-39, TNW
• Wacław Tokarz* 1920-21, UJ
• Kazimierz Twardowski* 1920-31, Związek Pol. Tow. Naukowych we Lwowie (przewodniczący Rady 1922-31)
• Józef Witkowski* 1951, Uniwersytet Poznański
• Zygmunt Wojciechowski* 1947-48, PTPN
• Stefan Zaleski* 1951, TNW
• Kazimierz Żorawski* 1920-28, PAU (przewodniczący Rady 1920-21)
• Konstanty Żórawski* 1923-39, Politechnika Warszawska (sekretarz Rady 1924-39)

Użyte skróty:

• PAU — Polska Akademia Umiejętności,
• PTPN — Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk,
• TNW — Towarzystwo Naukowe Warszawskie,
• UJ — Uniwersytet Jagielloński,
• UJK — Uniwersytet Jana Kazimierza,
• UMCS — Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej,
• UMK — Uniwersytet Mikołaja Kopernika,
• USB — Uniwersytet Stefana Batorego,
• UW — Uniwersytet Warszawski